Ugljenarenje u Gorskom kotaru

Gorski kotar je nekoć zaista bio ‟gorski”, i po svojoj brdovitosti i po gustim šumama (prasl. gora = šuma). Šume su tamošnjem stanovništvu generacijama osiguravale opstanak i ekonomski probitak. Drvo je služilo i za ogrjev, bilo u izvornom stanju ili prerađeno u drveni ugljen. Zato ćemo se ovdje prisjetiti ugljenarenja odnosno procesa izrade drvenog ugljena u Gorskom kotaru.

Čovjek je ugljenom pred 30.000 godina oslikavao zidove pećina, a danas ga koristi kao gorivo i kao sirovinu u metalurgiji, kemijskoj industriji, medicini (ugljen je još od antičkih vremena poznat kao antitoksik) i vojnoj industriji (u proizvodnji baruta). Drveni ugljen je proizvod suhe destilacije drva što je kemijski proces u kojemu se drvo zagrijava na 300-650 C, ali bez prisutnosti kisika. Taj se proces zove piroliza, a jedan od produkata je drveni ugljen. On se u različitim krajevima drugačije zvao: drveni ugljen, ugjev, ugalj, karbun, ćumur…

Nekoć je Hrvatskoj trebalo mnogo drvenog ugljena, osobito u područjima s većim brojem željezarskih manufaktura, kakav je u 17. st. bio čabarski kraj. Ugljena je trebalo mnogo jer su ga rabile ciglane, željeznica, metalurgija, a i brojni seoski kovači.  Ugljenice su se radile tradicionalno od 16. pa sve do sredine 20. st., kad je goransko ugljenarstvo odumrlo.

Goranski su ugljenari prodavali svoj ugljen i na obali pa su, kako piše Dragutin Hirc, gorskokotarski ugljenari 1891. dopremili u skladišta Bakra, Kraljevice, Novoga i Senja nešto više od 8.254 t drvenog ugljena namijenjenog izvozu. Ovaj podatak nam govori da je velik broj seoskih obitelji živio isključivo od ugljenarenja koje se prenosilo s oca na sina i bilo je gospodarski veoma važno za G. kotar.

Međutim, moramo reći da je to bio i vrlo težak posao. Ponajprije, radilo se u šumi, daleko od naselja pa su ugljenari bili više mjeseci odvojeni od obitelji. Stanovali su u blizini ugljeništa tj. šumskog proplanka na kojemu su odlučili složiti ugljenicu. Ugljenište je iz godine u godinu koristila ista grupa ugljenara jer je, radi transporta, bilo jednostavnije raditi na istom mjestu i već poznatoj lokaciji. Drugim riječima, za izbor i pripremu novog ugljeništa trebalo je poznavati karakteristike tla i klimatske prilike što je sve utjecalo na kemijski proces u ugljenici.

Radilo se u grupama (najstariji među njima obično je bio poglavar i kuhar) od zore do mraka kako bi se nasjekla dovoljna količina drvne građe. Trebalo je pripremiti 20-70, pa čak i više od 100 m³ drveta, duljine od 30 cm do 2 m, a kad su stabla bila deblja trebalo ih je raskoliti po dužini. Posao je bolje išao kad bi drva već bila prosušena, što je značilo da ih je trebalo pripremiti još tijekom zime.

Uvijek se biralo drvo slabije kvalitete koje se nije moglo upotrijebiti u druge svrhe. Građa bi se iz šume izvukla na čistinu i tu se, na već pripremljenom terenu, počela ukrug slagati ugljenica ili voglen(i)ca, obično u tri sloja, veći komadi drveta na dnu, a manji prema vrhu. Za pripremu ugljena rabilo se drvo graba, johe, lijeske, javora, cera, brijesta, ponekad topole, a osobito bukve koje je davalo najbolji ugljen.

Drvo se slagalo okomito, u obliku stošca, s obaveznim otvorom za žar u sredini, koji se protezao od vrha do dna. Pazilo se da je građa dobro zbijena i da ne ostane suviše prostora jer obilje kisika potiče gorenje. Ipak se moralo ostaviti odušne kanale da se spriječi eksplozija ugljenice. Pravovremenim kasnijim zatvaranjem tih odušaka kontrolirala se brzina procesa. Ugljenica se izvana obzidala komadima zemlje i trave pa smjesom blata, ugljene prašine i pepela, na vrhu se nabila, a onda se zapalila dodanim žarom kojega je moralo biti puno. Potom bi se i na vrhu hermetički zatvorila i zapečatila slojem mokrog lišća ili slame i mješavinom ugljene prašine i mokre zemlje. Prosječna je ugljenica imala promjer od 5 m, a visinu 3 m.

Na ugljenicu se moralo danonoćno paziti kako bi se odmah reagiralo ako se proces otme kontroli (ugljenari su po boji dima znali što se zbiva unutar ugljenice). U protivnom se moglo dogoditi da se drvo, umjesto u ugljen, pretvori u pepeo. Proces pougljenjivanja tekao je od vrha prema dnu i od sredine prema vanjskoj strani ugljenice, a ugljenari su morali znati ‟voditi” vatru tj. upravljati procesom.

Manje su ugljenice gorjele 10-15 dana, one veće i do 45 dana. Kad je proces bio završen, ugljenica se raskopala tj. otvarala, a dobiveni ugljen se dobro zalio vodom kako se, na zraku, ne bi zapalio. Kad bi se ugljen osušio, prikupio bi se u vreće i tek bi tada bio spreman za transport i prodaju. Ugljen se proizvodio u nekoliko tura, sve dok bi vremenski uvjeti bili povoljni. Početkom jeseni, kad bi zaredale kiše, ugljenari bi rastavili svoje sklonište, prikupili napola pougljenjeno drvo i ugljenu prašinu (što se sve moglo iskoristiti) i vratili se konačno u svoje selo. Ugljen su ili sami prodavali na sajmovima ili su ga, naveliko, prodali prekupcima.

Tako se radilo u Ćićariji, Gorskom kotaru, Zagorju, Lici, Kordunu, Baniji, Samoboru i okolici Zagreba te dijelovima Slavonije, dakle u brdsko-planinskim šumovitim područjima.

Iako je industrija zamijenila korištenje drvenog ugljena fosilnim, danas se u svijetu još uvijek tradicionalno proizvodi drveni ugljen, osobito u Africi jer je potrošnja za njim – 40,3 milijuna t godišnje – u stalnom porastu. Međutim, ugljenarenje je u Hrvatskoj gotovo nestalo, a imamo samo jednu tvornicu, u Belišću, u kojoj se proizvodi drveni ugljen. Proizvedeni ugljen se pakira u vreće i koristi uglavnom u ugostiteljstvu, za roštilje, u kojima je drveni ugljen još uvijek nezamjenjiv. A ugljenice i ugljenarstvo ostali su važan dio naše etnološke baštine s kojom, više ili manje uspješno, pokušavamo upoznati i nove generacije.